dr Grzegorz Madej w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej

zdjęcie: Grzegorz Madej – archiwum prywatne

Bielsko-Biała
naznaczona kulturą muzyczną

Trzy pytania do dra Grzegorza Madeja – pracownika naukowego Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

Ewa Kotus: Gdy młody Fryderyk Chopin jechał w lipcu 1829 roku po raz pierwszy do Wiednia jego dyliżans podążający z Krakowa zatrzymał się w Bielsku, pięknym mieście będącym wówczas stolicą księstwa należącego do książąt Sułkowskich — ważnym ośrodku kultury pogranicza monarchii habsburskiej – bo dyliżans wymagał zmiany koni. To zdarzenie jest pielęgnowane przez Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, miejscowe instytucje kultury oraz przez Urząd Miasta.

Karta pocztowa z widokiem na wschodnią pierzeję Rynku w Bielsku z budynkiem dawnej stacji pocztowej gdzie w 1829 r. zatrzymał się Fryderyk Chopin, 1907

Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej
Karta pocztowa z widokiem na południowo-wschodni narożnik Rynku w Bielsku (Bielsko-Biała)
z budynkiem dawnej stacji pocztowej gdzie w 1829 r. zatrzymał się Fryderyk Chopin, ok. 1960

Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

W tym roku Bielsko-Biała nosi zaszczytny tytuł Polskiej Stolicy Kultury 2026 przyznany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Nikogo nie zdziwiło to szczególne wyróżnienie, bo zawsze miasto Bielsko-Biała kojarzyło się i kojarzy z kulturą. Czy to znaczy, że ciągle czujecie, że Fryderyk Chopin zostawił u Was cząstkę siebie?

Grzegorz Madej: Zamek Książąt Sułkowskich, w którym znajduje się główna siedziba Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej stanowi dziś naturalną przestrzeń pamięci m.in. o świecie arystokratycznych i mieszczańskich salonów, a także podróży i muzyki epoki Chopina. Tutaj mocne jest nie tylko połączenie biograficzne, ale także kulturowo- historyczne. Dwory arystokratyczne od wieków były istotnymi mecenasami szeroko pojętej kultury, a w początku XIX wieku również muzyki fortepianowej. Sułkowscy reprezentowali tę samą środkowoeuropejską kulturę salonową i muzyczną epoki, w której dojrzewał Chopin. Wyrastała z ich genetycznego przywiązania do teatru i muzyki. Wielokrotnie w swej historii wykazywali mocne z nią związki. Wystarczy wspomnieć antenata rodu, Aleksandra Józefa, który na dworze drezdeńskim Augusta III Sasa był m.in. odpowiedzialnym za teatr i operę oraz posiadał własną kapelę.

Portret Aleksandra Józefa Sułkowskiego (1695–1762) – I księcia bielskiego,

autor nieznany, foto. J. Kleinberger, Bielsko, pocz. XX w.
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

Jego najstarszy syn August był współtwórcą pierwszej narodowej sceny teatralnej w Warszawie, która nie mogła istnieć bez muzyków. Kolejny z synów, Franciszek, najpierw w swym pałacu we Włoszakowicach (Wielkopolska), a następnie na zamku w Bielsku utworzył kapelę dworską – dyrygentem tej pierwszej był Marcin Kurpiński (ojciec słynnego kompozytora, Karola). W Bielsku utworzył również pierwszą scenę teatralną w mieście.

Portret Augusta Sułkowskiego (1729–1786) – II księcia bielskiego,

autor nieznany, 1774
Obraz zaginiony, fot. Muzeum Narodowe w Warszawie
Portret Franciszka Sułkowskiego (1733–1812) – IV księcia bielskiego,

autor nieznany, foto. J. Kleinberger, Bielsko, pocz. XX w.
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

Starszy syn Franciszka, Aleksander Józef (II), grywał na kremońskich skrzypcach i altówce, posiadał własną bibliotekę muzyczną składającą się z zeszytów nutowych z utworami współczesnych mu kompozytorów, m.in. Mozarta i Haydna. Jego młodszy brat, Jan Nepomucen – kontynuator książęcej linii na Bielsku, wzniósł drugi budynek teatru
przy bielskim zamku.
W czasie gdy do Bielska na chwilę zawitał Chopin, na zamku wychowywał się młodszy syn Jana Nepomucena, liczący wówczas trzynaście lat książę Maksymilian Sułkowski, który kilkanaście lat później zorganizował słynną wyprawę do krajów Ameryki Południowej – z Kolumbii i Wenezueli przywiózł liczne okazy przyrodnicze, w tym kolekcję czterystu motyli, pośród których były nieznane ówczesnej nauce. Dlatego też jeden z nowo odkrytych przez Maksymiliana gatunków został na jego cześć nazwany Morpho sulkowskyi. Starszy brat Maksymiliana, Ludwik kontynuował rodzinne tradycje teatralne oraz związki z muzykami, m.in. z kompozytorem Josefem Heidenfelderem.
Z kolei jego najstarszy syn, Józef Maria, uzdolniony pianistycznie był właścicielem trzech teatrów na terenie Austrii, mężem sopranistki, Idy Jäger oraz mecenasem artystów. Ostatni z żyjących na bielskim zamku książąt Sułkowskich, Aleksander Ludwik posiadał m.in. wykształcenie muzyczne, grał sprawnie na czterech instrumentach – podczas edukacji w Pradze zagrał pierwsze skrzypce w koncercie bachowskim.

Portret Aleksandra Ludwika Sułkowskiego (1893–1956) – IX księcia bielskiego,

foto. Atelier d’Ora Artura Bendy, Wiedeń, po 1937
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

Współcześnie, nasze Muzeum, stara się kontynuować dawne zamkowe tradycje kulturalne i organizuje liczne koncerty muzyki poważnej. W repertuarze nie brakuje kompozycji Fryderyka Chopina, którego wizytę w Bielsku w szczególny sposób wspominamy.

E.K. Rozumiem, że koncert fortepianowy w salonach Zamku Książąt Sułkowskich, gdzie znajduje się główna siedziba Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, może pomóc nam zrozumieć tę godną oprawę, jaką arystokraci zapewniali koncertom Fryderyka Chopina…

G.M. Na obecnym etapie badań nad historią bielskiego zamku i książęcej familii trudno nam odpowiedzieć na pytanie, czy za książąt Sułkowskich wykonywano tu utwory Chopina. W ich czasach rezydencja nie posiadała charakteru publicznego, w związku z czym nie zachowały się przekazy repertuarowe. Na pewno rozbrzmiewała tu muzyka wykonywana przez poszczególnych członków rodzin dla potrzeb własnych, wydarzeń i świąt rodzinnych, jak na przykład na przełomie XVIII i XIX stulecia koncerty smyczkowe grane przez wspomnianego Aleksandra Józefa (II), czy też jakiś czas później koncerty pianistyczne w wykonaniu Józefa Marii oraz Aleksandra Ludwika, który na pewno posiadał na zamku swój fortepian. Jako związani z kulturą muzyczną monarchii habsburskiej bez wątpienia w swym repertuarze mieli utwory Straussów, czy też Franciszka Liszta, a jeżeli Franciszka Liszta, to należy domniemywać, że także Fryderyka Chopina.

Samuel Johanny, Panorama Bielska z 1801 roku,
– na niebiesko zaznaczono zamek książęcy i lokalizację miejsca postoju Fryderyka Chopina w 1829 r –

reprodukcja z: E. Otipka, Mnemosynon, wyd. R.E. Wagner, Bielsko 1927
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej
Carl Bollmann, Zamek w Bielsku od strony wschodniej,

druk: Edward Klimek, Bielsko, 1865
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej
B. Machaliza, Książęcy zamek w Bielsku,

fotografia koloryzowana, przed 1898 r.
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

Dzisiaj tradycje kulturalne książęcego zamku rozwijamy jako Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej, które jest instytucją kultury Samorządu Województwa Śląskiego. Współcześnie Muzeum to nie tylko miejsce magazynowania i eksponowania zabytków kultury materialnej, to coś więcej, to również projektor kultury duchowej, której nierozłączną częścią bez wątpienia jest muzyka. Dźwięki, które niegdyś rozbrzmiewały wyłącznie dla arystokracji, teraz udostępniamy całemu społeczeństwu. Niejednokrotnie rozbrzmiewają tu dzieła Chopina, który zaledwie na chwilę zatrzymał się w usytuowanej nieopodal siedzibie starej stacji pocztowej. Jestem przekonany, że Fryderyk Chopin przejeżdżając dzisiaj przez Bielsko-Białą na pewno zaglądnąłby do naszego Muzeum, na Zamek Książąt Sułkowskich, dając wyśmienity koncert w naszym Salonie Muzycznym.

Salon muzyczny na Zamku Książąt Sułkowskich – Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej,

foto. Jolanta Witalińska
Z archiwum Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej
Salon muzyczny na Zamku Książąt Sułkowskich – Muzeum Historyczne w Bielsku-Białej,

foto. Jolanta Witalińska
Z archiwum Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

E.K. Liczne wydarzenia muzyczne w Bielsku-Białej podkreślają jak ważna dla miasta jest muzyka. Profesjonalnie wykształcona muzycznie młodzież odważnie prezentuje swój wysoki poziom podczas Konkursu Chopinowskiego. Czyli Chopin dla Bielska-Białej to nie tylko historyczne wspomnienia, to wyrafinowane, czy może lepiej bardzo przemyślane zaprezentowanie poziomu muzyki Fryderyka Chopina w dzisiejszych czasach..

Ulotka z okazji setnej rocznicy urodzin Fryderyka Chopina,

litografia, 1909
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej
Zaproszenie na dwusetne urodziny Fryderyka Chopina w roku 2010

proj. Alicja Migdał-Drost
Zdjęcia: Muzeum Historyczne w Bielsku Białej

G.M. Bielsko-Biała to miasto faktycznie naznaczone kulturą muzyczną. Ma tu swoją siedzibę Zespół Państwowych Szkół Muzycznych im. Stanisława Moniuszki, której absolwenci odnoszą sukcesy w świecie muzyki. Miasto, poza przestrzenią Muzeum, dysponuje licznymi scenami dla koncertów kameralnych, jak i symfonicznych: Bielskie Centrum Kultury im. Marii Koterbskiej, Cavatina Hall, Sala Redutowa oraz mniejsze sceny zlokalizowana w placówkach Miejskiego Domu Kultury. Bielsko-Biała posiada również dwie profesjonalne orkiestry: La Nostra Banda oraz Bielską Orkiestrę Kameralną i szereg mniejszych składów koncertowych. Odbywa się tu uznany w kraju Festiwal Kompozytorów Polskich im. Henryka Mikołaja Góreckiego, który był jego wieloletnim patronem. Na marginesie dodałbym, że jesteśmy zagłębiem muzyki jazzowej, o czym świadczą słynne inicjatywy: Bielska Zadymka Jazzowa oraz Jazzowa Jesień im. Tomasza Stańko. Myślę, że interesującą będzie informacja, iż z naszym miastem związana była, żyjąca na przełomie XIX i XX wieku śpiewaczka operowa Selma Kurtz. Swe korzenie mają tu również Maria Koterbska i Urszula Dudziak, czy też Zbigniew Preisner, z którego inicjatywy w mijającym roku odbyła się pierwsza edycja Preisner Scoring Competition (międzynarodowy festiwal i konkurs dla młodych twórców muzyki filmowej, któremu patronuje kompozytor).

Portret Fryderyka Chopina,

wydawnictwo J. Schubert & Co, miedzioryt, 3. św. XIX w.
Ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej

Podsumowując stwierdzę, że duch Chopina, mimo jego chwilowego pobytu w Bielsku, pozostał tu na trwałe. Niech emblematycznym świadectwem tego będą pochodzący stąd wybitni pianiści, nieżyjący już Jan Smeterlin i Artur Schnabel oraz młode pokolenie uzdolnionych chopinistów: Mateusz Dubiel i Eryk Parchański, czy też wschodzący talent pianistyczny i kompozytorski w osobie Jakuba Dereja.

E.K. Dziękuję za przekazanie nam tej pięknej wiedzy na temat Bielska-Białej, tak mocno naznaczonej kulturą muzyczną przez Fryderyka Chopina.

„Przy książęcym stole. 290 rocznica powstania miśnieńskiego serwisu Aleksandra Józefa Sułkowskiego”
to piękny przykład wystawy w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej, która pozwala nam poczuć ducha epoki panowania Książąt Sulkowskich.

Na zdjęciu dr Grzegorz Madej oraz Małgorzata Motyka-Madej
Dyrektorka Miejskiego Domu Kultury w Bielsku-Białej

Zdjęcie: Grzegorz Madej – archiwum prywatne
Bielsko-Biała naznaczona kulturą muzyczną