ZATRZYMAĆ WODĘ
EWA KOTUS: Retencja wody to zdolność krajobrazu, gleby, roślinności oraz zbiorników wodnych do zatrzymywania i magazynowania wody, a następnie stopniowego jej oddawania do środowiska.
Mówiąc najprościej — to naturalne lub sztuczne „przechowywanie” wody po opadach, które chroni przed suszą, ale i zapobiega przed powodzią. – taką definicję prezentuje AI
ADAM OTRĘBA – NADLEŚNICTWO LIPKA: Robimy to od ponad 30 lat. Zatrzymywanie wody i spowalnianie jej odpływu w ramach programu mała retencja nizinna to istotne działania podejmowane przez Nadleśnictwo Lipka, które przynoszą wyraźne widoczne efekty – wzrasta odporność drzewostanów na okresowe niedobory wody, poprawia się mikroklimat, a nowe i odtworzone zbiorniki stają się miejscem bytowania wielu gatunków roślin i zwierząt. Mała retencja nizinna to realne wsparcie dla przyrody oraz ważny element adaptacji lasów do zmieniających sięwarunków klimatycznych.
Celem tych inicjatyw jest poprawa bilansu wodnego, przeciwdziałanie skutkom suszy oraz ograniczanie ryzyka gwałtownych spływów i lokalnych podtopień.
E. K. Państwo mają naukową wiedzę przede wszystkim w zakresie natury leśnej. Ale popatrzmy najpierw na sprawę globalnie. Jeżeli długo nie pada deszcz, ziemia od żaru słońca aż pęka a trawy, krzewy, drzewa są już tak wysuszone, że wystarczy iskierka, aby rozwinął się ogromny pożar… Jakie są absolutne podstawy systematycznego nawilżania gleby dla każdego środowiska aby wilgotność gleby była stała i w jakim zakresie ma na to wpływ człowiek?
Zdjęcia: Nadleśnictwo Lipka
A.O.: Stała wilgotność gleby zależy przede wszystkim od sprawnego obiegu wody w przyrodzie: regularnych opadów, dobrej struktury gleby bogatej w próchnicę oraz obecności roślinności, która ogranicza parowanie i zwiększa retencję. Kluczową rolę odgrywa krajobraz zdolny do zatrzymywania wody – z lasami, łąkami, mokradłami i naturalnymi dolinami rzecznymi. Człowiek ma dziś bardzo duży wpływ na te procesy. Działania człowieka poprzez osuszanie terenów podmokłych, regulacja rzek czy uszczelnianie powierzchni przyspieszają odpływ wody i nasilają suszę. Z drugiej strony działania takie jak renaturyzacja rzek, odbudowa mokradeł, zwiększanie zawartości materii organicznej w glebie czy zrównoważona gospodarka leśna mogą istotnie poprawić retencję i ograniczyć ryzyko pożarów. Kluczem jest wzmacnianie naturalnych mechanizmów zatrzymywania wody, a nie wyłącznie techniczne nawadnianie.
Zdjęcia: Nadleśnictwo Lipka
E.K. Ale gdy miasta, całe regiony, czy kraje są obejmowane przez ogromne powodzie, także obwiniamy siebie. Wiemy, że to jest wina człowieka, bo nie zadbał odpowiednio o te tereny… Nie rozumiemy jednak czego człowiek nie zrobił przed tą tragedią, a może czego nie robił przez całe stulecia, aby do takich tragedii nie dochodziło… I tu znów dążę do podstawowego pytania, jakie są zasadnicze podstawy dbania o naturę, aby nie było powodzi?
A.O.: W kontekście działań prowadzonych przez Nadleśnictwo Lipka kluczową zasadą zapobiegania powodziom jest zatrzymywanie wody w krajobrazie, zamiast jej szybkiego odprowadzania. Przez stulecia człowiek osuszał mokradła, prostował rzeki i przyspieszał odpływ wody, co dziś skutkuje gwałtownymi falami powodziowymi. Podstawą dbania o naturę jest przywracanie jej naturalnych mechanizmów retencji: ochrona lasów, torfowisk i terenów zalewowych, spowalnianie odpływu poprzez małą retencję oraz pozwolenie rzekom na naturalne meandrowanie. Zdrowy, różnorodny las i odtworzone mokradła działają jak gąbka – magazynują wodę w czasie opadów i oddają ją stopniowo. To właśnie takie działania ograniczają ryzyko powodzi i stabilizują stosunki wodne.
E.K.: „Zatrzymać wodę – retencja wód nizinnych” to film bardzo ważny. Jest prosty w odbiorze i powinien obejrzeć go każdy, bez względu na wiek. Chylimy czoła patrząc jak dalece wyspecjalizowaliście się Państwo w utrzymaniu lasu w dobrej kondycji, poznaliście jego potrzeby. Jaki był podstawowy cel nakręcenia tego filmu?
A.O.: Potwierdzam, że słowa: „Zatrzymać wodę – retencja wód nizinnych” to film bardzo ważny, w pełni oddają jego znaczenie i wartość. To obraz niezwykle potrzebny, poruszający istotny problem w sposób jasny, przystępny i zrozumiały dla każdego widza. Naszym celem było pokazanie tego zagadnienia w prostej formie tak, aby trafiał zarówno do młodszych, jak i starszych odbiorców, budując świadomość oraz odpowiedzialność za środowisko. To film, który powinien obejrzeć każdy – bez względu na wiek – ponieważ dotyczy spraw fundamentalnych dla naszej wspólnej przyszłości.
Retencjonowanie wody to proces długotrwały, wymagający cierpliwości i konsekwencji. Zanim rozpoczniemy działania, musimy dobrze poznać strukturę stosunków wodnych panujących w środowisku leśnym oraz obserwować jak woda zachowuje się w okresach jej nadmiaru. W filmie przykładem takich działań jest ciek wodny w leśnictwie Górzno, który prowadzi wodę ze zlewni do rzeki Gwda. Jest to ciek, na którym dzięki od niemal 30 lat skutecznie retencjonujemy wodę poprawiając bilans zarówno wody korytowej jak i podziemnej. Nasze prace rozpoczęły się od budowy czterech drewnianych zastawek, które umożliwiły retencję korytową.
W 2001 roku, dzięki wykonaniu progu betonowego, udało się zgromadzić wodę w dwóch zbiornikach na obszarze 2,5 hektara. Na tym samym cieku powyżej powstałych zbiorników w roku 2019 zbudowaliśmy skrzynię piętrząca z szandorami, dzięki której powstał zbiornik o powierzchni około 1,0 ha ale również potężne rozlewiska i szuwary na powierzchni około 6,00 ha. To jest zatem przykład, że my leśnicy znając możliwości Naszych Lasów, a także obserwując ich zmiany potrafimy wykorzystać ich potencjał dla dobra środowiska.
Zatrzymując wodę w cieku, zbiorniku tworzymy korzystny mikroklimat, zapewniamy odpowiednią wilgotność powietrza oraz poprawiamy warunki życia zwierząt. Gatunki związane ze środowiskiem wodnym, takie jak żaby czy fraszki, których życie łączy się z wodą, mogą dzięki temu rozwijać się i funkcjonować w naturalnych warunkach.
E.K.: Szczególną uwagę zwraca to, jak niezwykle świadomie i inteligentnie współpracujecie z przyrodą. Nie podążacie utartymi schematami ani jedną, sztywną regułą – przeciwnie, widać w Waszych działaniach dużą kreatywność oraz uważność na to, co już zostało stworzone przez naturę. Zamiast narzucać własne rozwiązania, potraficie wsłuchać się w otoczenie i potraktować je jako punkt wyjścia do dalszych działań. Nie niszczycie istniejącego krajobrazu, lecz w sposób harmonijny go dopełniacie. Wasze pomysły naturalnie wpisują się w przestrzeń, jakby były jej przedłużeniem.
A.O.: Retencja wody w krajobrazie jest jednym z najważniejszych przykładów świadomej i odpowiedzialnej współpracy z przyrodą. Jej istotą nie jest narzucanie środowisku sztywnych, technicznych rozwiązań, lecz uważne wykorzystanie naturalnych procesów, które już w nim zachodzą.
W podejściu retencyjnym kluczowe jest dostrzeżenie potencjału miejsca – istniejących obniżeń terenu, naturalnych cieków wodnych, podmokłych fragmentów czy rodzaju gleby. Zamiast przekształcać krajobraz w sposób inwazyjny, działania opierają się na jego wzmocnieniu i uzupełnieniu. Budowa urządzeń melioracyjnych tj. progów, zastawek z naturalnych materiałów, zbiorników retencyjnych nie niszczy przestrzeni, lecz harmonijnie ją dopełnia.
Zdjęcia: Nadleśnictwo Lipka
Retencja pokazuje, że można działać elastycznie – każda przestrzeń wymaga indywidualnego podejścia. Nie ma jednej uniwersalnej reguły, ponieważ każde miejsce ma inne uwarunkowania przyrodnicze. Właśnie ta uważność i kreatywność sprawiają, że rozwiązania stają się naturalnym przedłużeniem krajobrazu. Woda nie jest traktowana jako problem do szybkiego odprowadzenia, lecz jako zasób, który warto zatrzymać, spowolnić i wykorzystać.
Tak rozumiana retencja to przykład projektowania w zgodzie z naturą – opartego na obserwacji, szacunku i współdziałaniu. Dzięki temu przestrzeń nie tylko zachowuje swój charakter, ale staje się bardziej odporna na suszę, podtopienia i zmiany klimatyczne.
E.K. Udoskonalając zastane elementy, staracie się sięgać po naturalne materiały – takie jak na przykład drewno – które podkreśla autentyczność miejsca i wzmacnia jego związek z przyrodą. To podejście pokazuje nie tylko wrażliwość estetyczną, ale także odpowiedzialność i szacunek wobec środowiska, które traktujecie jak partnera w procesie tworzenia, a nie jak przestrzeń do podporządkowania.
A.O.: Retencja wody w Nadleśnictwie Lipka jest przykładem podejścia, w którym gospodarka leśna harmonijnie współpracuje z naturą, zamiast ją podporządkowywać. Działania retencyjne nie polegają tu na radykalnej przebudowie krajobrazu, lecz na udoskonalaniu istniejącychelementów środowiska – dawnych rowów, naturalnych obniżeń terenu czy śródleśnych mokradeł. W projektach wykorzystywane są przede wszystkim naturalne materiały, takie jak drewno, kamień czy ziemia. Drewniane zastawki, progi i małe przetamowania spowalniają odpływ wody, podnoszą jej poziom w glebie i przywracają wilgotność siedliskom leśnym. Tego typu rozwiązania nie tylko skutecznie zatrzymują wodę, ale także podkreślają autentyczność miejsca i wzmacniają jego związek z otaczającą przyrodą. Szczególnie istotne jest to, że działania te opierają się na obserwacji naturalnych procesów hydrologicznych. Zamiast odprowadzać wodę jak najszybciej, pozwala się jej wsiąkać, rozlewać i zasilać ekosystem. W efekcie poprawia się kondycja drzewostanów, zwiększa bioróżnorodność oraz odporność lasu na suszę i skutki zmian klimatu.
Takie podejście pokazuje odpowiedzialność i szacunek wobec środowiska – las traktowany jest jako partner w procesie gospodarowania. Retencja wody w Nadleśnictwie Lipka staje się więc nie tylko działaniem technicznym, ale świadomą strategią ochrony i wzmacniania naturalnych zasobów przyrody.
E.K.: Polska plasuje się na jednym z ostatnich miejsc pod względem zasobów wodnych i możliwości retencyjnych. To bardzo, bardzo smutne. Czy jesteśmy aż tak nieodpowiedzialni?
A.O.: Teza, że Polska należy do krajów o najmniejszych zasobach wodnych w Europie, jest niestety prawdziwa – i widać to także na poziomie lokalnym, m.in. na terenach zarządzanych przez Nadleśnictwo Lipka. Problem nie wynika wyłącznie z nieodpowiedzialności, lecz z historycznych decyzji: przez dziesięciolecia osuszano tereny podmokłe i regulowano cieki, aby zwiększyć produkcję rolną, jak i leśną. Dziś wiemy, że takie działania znacząco ograniczyły naturalną retencję. W rejonie Lipki, gdzie dominują przepuszczalne gleby i niewielkie naturalne zbiorniki, woda szybko odpływa, a skutki suszy są coraz bardziej odczuwalne. Dlatego prowadzi się działania z zakresu małej retencji – budowę zastawek, odtwarzanie mokradeł czy tworzenie śródleśnych zbiorników. To kroki zmierzają w dobrą stronę, ale skala wyzwań jest duża. Kluczowe jest konsekwentne odbudowywanie zdolności krajobrazu do zatrzymywania wody, bo bez tego susza będzie się pogłębiać i to realizujemy od ponad 30 lat, gdyż jest to proces długotrwały.
E.K.: Lasy są naszym narodowym skarbem. To przystań wytchnienia, przestrzeń ciszy i miejsce, w którym rodzą się nasze marzenia. Las daje siłę do życia, koi zmysły i pozwala odnaleźć wewnętrzną równowagę.
A.O.: Natura lasu od zawsze dawała i wciąż daje człowiekowi poczucie spokoju oraz bezpieczeństwa. Tworzy atmosferę sprzyjającą refleksji i wyciszeniu. Wśród pięknych barw dzikiej przyrody nasze oczy mogą odpocząć, oddychamy czystym powietrzem i upajamy się niepowtarzalnym zapachem lasu. Las jest naszym sprzymierzeńcem i przyjacielem – dlatego naszym obowiązkiem jest troska o niego i odpowiedzialna ochrona tego bezcennego dobra, a tam gdzie jest woda jest życie.
20h FilmAT Festival 2025
CORPORATE & INSTITUTIONAL FILMS
2nd prize Environmental protection & Ecology
“Retain Water – Lowland Water Retention”
Lipka Forest District